December 26, 2013

शौचाचे परिवर्तन कशात होते?

शौचाचे परिवर्तन कशात होते?
संगीतमग्न वारली (आदिवासी)

निसर्गनीर्मित जीवमात्राने, प्राणी (त्यात अत्यन्त बुध्दीमान माणूस पण आला) आणि वनस्पती यानी केलेले शौच जीवनोपयोगी खत बनते.

पण गेल्या पाच हजार वर्षांच्या संघटित नागर समाजाच्या (civilized society) इतिहासात माणसाने केलेल्या शौचाचे परिवर्तन कशात होते?

पिरामिड - ताजमहाल पासून ते प्रचंड शहरे; ग्रंथ-पोथ्या-पुराणे पासून ते देवदास-स्लमकुत्रा करोडपती पर्यंत; अवकाशयानापासून सैपाक घरातील मिक्सर-ग्राइंडर पर्यंत सारे सारे काही मैल निर्माण करतात. . याला इंतरनेट - आंतरजाल - पण अपवाद नाही। नाही हा माझा ब्लॉग! या सर्व मैल्याचं परिवर्तन कशात होते?

हे सारेच सृष्टीतील सिमित ऊर्जा स्रोतांचा क्षणोक्षणी होणारा प्रचंड वापर संपूर्ण पर्यावानाला विनाशाकडे नेत असतात; एन्ट्रपीचा - प्रगतिरोधाचा नवा नवा उच्चांक गाठत जातात.

अलेक्झांड्रिया शहरात म्हणे एक प्रचंड लायब्ररी होती. विलायतेच्या परिसरात किरिस्ताव (Christian) आणि मुसलमान यांच्यात धर्मयुध्दे (जिहादे) चाललेली असताना हे ग्रंथालय खपले - जळून खाक झाले. पण कुणाचेच काही बिघडले नाही.

एवढे अवतार - प्रेषित झाले. आले. गेले. काही फरक पडत नाही. त्यांच्या नावाने प्रचंड उर्जेचा विनाश मात्र चालूच आहे: या ना त्या निमित्ताने. जो तो आपापला अंहकार गोंजारत असतो. त्यात मी पण एक.

पण सृष्टीचा आदर, कला आणि विज्ञान यानी माणसाला फार हातभार दिलेला आहे: लाख वर्षापूर्वी पासून; नागरी समाजाचा उदय होण्यापूर्वी. कला आणि विज्ञान ही काही पांढरपेशांची, भटोंची, गोऱ्या कातडीची मक्तेबाजी नाही.

सुसंस्कृत समजल्या जाणारया समाजांच्या पाच हजार वर्षांच्या हाणामारीतून अजूनही तगून राहिलेल्या काही आदिम जमाती आहेत. त्यांच्याकडे अजूनही सृष्टीयोगाची मूल्यवान गुपिते आहेत. फक्त आमच्यामध्ये थोडासा नम्रपणा हवाय.

(टीप: १: माझ्या "यंत्र-मंत्र-तंत्र : विधी आणि कर्मकांड - ३" या पोस्ट वर सतीश रावले यांची टिप्पणी वाचून सुचलेले काही विचार येथे मांडले.
२: वरील छायाचित्रात एकतारीच्या सूरात गाणे म्हणत असलेला तल्लीन वारली आदिवासी: मुंबईच्या मागील दारी. अधिक वाचा Warali Art
३: आनंद कुमारास्वामींच्या "YAKSAS: Essays in the Water Cosmology" या पुस्तकाचे परिक्षण माझ्या इंग्रजी ब्लॉग वर पाहा: LINK: )

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Page copy protected against web site content infringement by Copyscape

Labels: , , , , , ,

October 01, 2013

मीच तेजोमय आभास


Sea: photo by Thelia Katsiveli, Greece

मीच तेजोमय आभास


जवळ आलीस हरवलीशीपुळणीवर विरणारी लाट जशी
सावरत ओचेपदरखळाळणारया हास्याचा लोट,
स्मिताच्या शुभ्र फेनील गुदगुल्या माझ्या खिन्न तळपायाना करीत,
बागडत गेलीसलाटेलाटेवरछायाप्रकाशाच्या धूसर क्षितिज रेषेपार
अंतर्धान
मी त्यात सूर शून्यात घनघटांच्या बरसातीतभिरभिरलो
भूलभुलैयात सहस्त्रधारा तुझ्या रूपाचाभ्रम ओघळल्या,
अबोध रेषा गुणगुणल्या कानाशीमीच तेजोमय आभास
या सागराच्या उधाणावरचा
अनंतापर्यंत

रेमीजीयस डिसोजा| मुंबई 

टीप:  फोटो थेलिया केट्सिव्लाय, अथेन्स, ग्रीस, यांच्या सौजन्याने सौजन्याने 
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels:

September 19, 2013

अहंकार उर्मट आधुनिक संस्कृतीचा

धरतरीवर उल्का कुंड

अहंकार उर्मट उच्च तंत्रज्ञाचा,
झडपा लेवून, हिमालयाएवढ्या उंचीचा,
निर्मीतो उपग्रह, कॉम्पूटर ते महानगर,
खोदितो कायमची भगदाडे खोलवर,
उल्कांहूनी, धरतरीच्या उरावर :
महायुद्धे अगणित नादाविना भेसूर.
---
रेमीजीयस डिसोजा । मुंबई
(मूळ इंग्रजी कवितेचे भाषांतर)
०६:३१, २८-१२-२०११
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels: , ,

September 15, 2013

रेमीची मराठी बोली - एक व्यत्यासकथा

'i'ness - 'मी'पण - रेमीचे सेल्फ-पोर्ट्रेट । सन १९६७ ।
संगणकाचा वापर करून हे चित्र पुन्हा रेखाटले. विज्ञानात अनेक लिप्या सोयीप्रमाणे आल्या. तसाच येथे भूमितीचा वापर केला. स्व-प्रतिमेत चेहरा दिसायला हवाच का!

('रेमीची मराठी बोली' या शीर्षकाखाली हे गद्यकाव्य किंवा व्यत्यास-कथा पूर्वी २१ जून २००८ साली जेव्हा हा ब्लॉग सुरू करताना प्रसिद्ध केला होता. ते "jpg" चित्र होते. त्याच्यात काही फेरफार, दुरुस्त्या करून पुनश्च प्रसिद्ध करतोय.)

रेमीची मराठी बोली

रेमीचा आणखी एक : मराठी ब्लॉग : भाषा मराठी पण बोली वेगळी.
एका कुटुंबात १०, ५, किंवा २ माणसे असतील, त्यांचे उच्चार वा बोलण्याची लकब सारखीच असेल, वा भासेल, पण बोली मात्र कालमान वातावरणानुसार स्वतंत्र असते; जसे बोटांचे ठसे. जसे एकाच झाडावरील प्रत्येक पानावरील शिरांचे चित्र मात्र वेगवेगळे असते.

तसे वाहनतळावर उभ्या असलेल्या मोटारींचे नसते. रंग आणि आकारात कितीही विविधता आणण्याचा  प्रयत्न केला तरीही! तीच गोष्ट शहरातील आधुनिक इमारतींची ! पण गावातील मातीची किंवा दगडाची घरे ग्रामीण शैलीची असली तरी मोहवल्यावाचून राहात नाहीत.

हीच तर नैसर्गिक विविधतेची रंगत आहे.

पन्नास-साठ वर्षे भटकंती केल्यावर त्याची छाप रेमीच्या बोलीवर  — शब्द, अर्थ आणि नाद यावर  — पडल्यावाचून कशी राहील ?

आयुष्यभर भटकंती करणारा नेहमी समासाच्या कडेवर फिरत असतो. पण त्याचे फिरणे टांग्याला बांधलेल्या घोड्यासारखे झडपा लावलेले नसते. किंवा  रुळावर दौडणाऱ्या आगगाडीसारखे नसते. किंवा नसते विमानाचे एका टींबापासून दुसऱ्या टींबापर्यंत आखलेले उड्डान. किंवा नसते त्याला जाती-धर्म-वर्गाची बांधिलकी.

त्याची भटकंती असते मधमाशीचा प्रवास  — तिच्याबरोबर तिचे पोळेपण फिरत असते.
त्याची भटकंती असते वनवासीचा अरण्यातील स्वैर स्वच्छंद विहार.

सह्याद्रीच्या पायथ्याशी सुरु झालेल्या या भटकंतीची  सांगता होणार जगल्यावाचल्यास परतल्यावर मायदेशी  — गोंडवनी.
 
रेमिजीयस डिसोजा
२१-०६-२००८
मुंबई

टीप : सुधारित पोस्ट

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.


Labels: , ,

September 10, 2013

भग्नमूर्ती

सृष्टीयोग 

 
मातृदेवता

सुमारे तीस हजार वर्षांपुर्वीची मूर्ती, पाश्चिमात्यांनी तिला नाव दिले 'व्हिनस'. मी नाव  दिले 'मातृदेवता. आदिवासी जमातीत अजूनही योनी-पूजा अस्तित्वात आहे.

 

१. भग्नमूर्ती


कल्पना, विचार, तर्क, तर्काच्या पलिकडे... युरेकाऽऽऽ ।
वर्षांमागून वर्षें गेली, दशके गेली; एक ठिणगी अनेक घटनांच्या राखेच्या थराखाली जीवंत राहिली, उलटसुलट सतत येणार्‌या चक्रीवादळांत, झंझावातांत तगून राहिली. 


सर्जनाचा कस लागतो आपल्याच लेखी. लोकप्रवाद मागे पडतात. मळलेल्या वाटा संपतात. पुढचे मार्ग कुंठीत होतात. मागे वाळवंटे खंडारे भगदाडे पन्नास शतकांची. समोर खोल खाई मृत्युची. त्यापल्याड हिरवाई, छलांगाच्या अंतरावर.

आता माघारा फिरलास, गड्या, तर वेसण कायमची. आणि षंढाचे जीणे. कुणाचे काही जात नाही. प्राण एकवटून मार छलांग!

२. अवतरण : ' भग्नमूर्ती ' (मुक्तछंद)


निसर्गस्वभाव, निसर्ग शक्ति, ।
निसर्गांत जें जें आहे तें सारें मानवांतहि ।
आणिक अधिक त्याहून आहे ।
निसर्गाची जी अंतिम सीमा ।
मनुजकार्याचा आरंभ तेथे ।
तेथून विकास मानवतेचा ।
तेथून पुढे जाण्यासाठीच धडपड त्याची ।
तेंच उद्दिष्ट साधायासाठी ।
त्याची कला शास्त्रें विद्या तत्त्वज्ञान ।
धर्म आचार विचार आणि ।
नीतिनियम. ।
(टीप : 
हे अवतरण काव्यशास्त्राच्या एका पुस्तकात मिळाले. लेखकाने कवीचे नाव दिलेले नाही. अशाच अनेक अवतरणांचे संदर्भ / नावे दिलेली नाहीत. मुक्तछंदात लिहिलेले हे मराठीतले पहिले दीर्घकाव्य आहे असा उल्लेख मात्र आहे. वाचकांना माहित असल्यास अवश्य कळवावे.)

' भग्नमूर्ती ' चे वरील अवतरण वाचून सुचलेले विचार :


 कवीची निसर्गासंबंधीची कल्पना बालसदृश किंवा बालिशपण नाहिय. आणि आधुनिकपण नाहीय. निसर्गाला एवढे तुच्छ लेखून कोणाचाच निभाव लागणार नाही हे नक्कीच. पश्चिमेचा प्रभाव कवीवर नक्कीच असावा!
 
प्रागैतिहासिक काळातील मानवाने, जेव्हा सुसंस्कृत समाज अस्तित्वात नव्हते, कधीही या कवीप्रमाणे विचार केला नसता. त्या मानवांचा निसर्गाशी सुसंवाद जुळलेला होता यात शंकाच नाही. याचा अर्थ तेव्हा कला आणि विज्ञान अस्तित्वात नव्हते असा नाही. आतासारखे ते एकमेकापासून वेगळे नव्हते.


आजही तथाकथित अश्मयुगात राहणारे मानव भूतलावर आहेत.
अथवा भविष्यात नागरी संस्कृतिंचा विनाश झाल्यानंतरचे मानवपण असा विचार करण्याचे धारिष्ट्यपण करणार नाहीत.


३. भग्नमूर्ती 


प्राथमिक शाळेत शिकताना मला भातशेती-शाकशेती, सूत कताई-विणाई, मातीची घरबांधणी - अन्न, वस्त्र, निवारा - या मूलभूत गरजा भागवण्याचे शिक्षणपण गावले. तसेच परिसरातील बारा बलुतेदार आणि अठरापगड जाती यांना जवळून बघायची संधीपण मिळाली (घेतली). त्यावेळी मी 'मानववंशशास्त्र' हा शब्द ऐकलापण नव्हता.
इथूनच माझा लोकजीवन बघायचा छंद सुरू झाला. आणि छंदात कविता रचायचा छंदपण ! कालांतराने माझ्या कवितेतील छंद, वृत्त, जाति, अलंकार आयुष्याच्या पायवाटेवर कधी हरवले समजलेच नाही. आयुष्यात एक विद्रोह सुरू झाला.


४. 'भग्नमूर्ती'


निरपेक्ष आयुष्य जगण्याचा छंद आला. जगणेच काव्य झाले, छंद झाले, मुक्त-छंद झाले. मीच कवी आणि माझा मीच रसिक !
 

एक जाणीव आकारत गेली : 'जीवन हे सर्वश्रेष्ठ आहे; सर्व स्थल-कालांत नागरी संस्कृतींनी निर्मिलेल्या सर्व कला, विज्ञाने, धर्म, तत्वज्ञाने व्यापारउदीम, अर्थसंस्था, राज्यसंस्था इत्यादिहून सर्वतोपरी उच्चतम आहे'.

५. 'भग्नमूर्ती'


भ्रमनिरासाच्या प्रक्रियेतून जाताना एक रचना, "अशी एक कविता : एक कोडे" आकारली. तिला अत्त्यानंद उर्फ प्रमोद देव यांनी गायली. त्यावर काही नमुनेदार प्रतिक्रिया आल्या. या वाचनीय आहेत. पण कोडे मात्र अनुत्तरित राहिले.
चवाठ्यावरच्या चर्चेत कधी कधी मूलभूत मुद्दा बाजूला होतो. आणि शब्दच्छल राहातो.
दुवा :

 गायक : अत्त्यानंद उर्फ प्रमोद देव

अशी कविता: एक कोडें

ह्या कवितेत रूपके नाहीत, अलंकार नाहित.
ही कविता फक्त वाचता येते; गाता नाही येत.
ही कविताच एक रूपक आहे, अलंकार आहे,
वास्ताविकतेचा. या कवितेस काय म्हणावे?

कवी:रेमी डिसोजा 


टीप :
१. हल्लीच लिओनार्द दा विंची " कलावंत कि वैज्ञानिक ? " असा वाद विलायतेत झाला.
दुवा : Is Leonardo da Vinci a great artist or a great scientist?
 भरल्यापोटी असे वाद घालणे हा पंडितांचा उद्योगाच आहे म्हणा ना !
२. निसर्गाची एक झलक : शरीरधर्म  BODY DHARMA
 
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels: , , , ,

September 06, 2013

माहिती युग

अखंडीत चरतो, चरतो, परी विना रवंथ.
विसरतो माझी "चौथी" गरज ---
विना प्रदुषण शौच कैसे?
अरेरे! रेमीला नाही मदत, नाही गुरू, नाही दैवत!

(१९-०३-२००४)



श्री गणेश । लिंगराज मंदिर, भुवनेश्वर 

महाभारतासंबंधी एक आख्यायिका आहे. व्यास मुनी महाभारत सांगितल्या प्रमाणे लिहून घेणारया लेखकाच्या शोधात होते. श्री गणेशाचे नाव पुढे आले. श्री गणेश पण "डिक्टेशन" घ्यायला तयार झाला. पण त्याने एक अट घातली. मुनीवरानी न थांबता अखंड "डिक्टेशन" द्यायचे. व्यास मुनीनी मानले, पण त्यानी पण अट घातली, "अर्थ समजल्यावाचून पुढे लिहायचे नाही".

मूळ इंग्रजी "Information Age" या लघु कवितेचे भाषांतर.
~~~~~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Page copy protected against web site content infringement by Copyscape

Labels: , ,

February 10, 2013

सृष्टी संपत्तीचे साधन

सृष्टी अंतर-बाह्य आमच्या आणि पृथ्वीच्या पार अनंत

 सृष्टी

सृष्टी संपत्तीचे साधन 


सर्व जीवमात्राच्या श्रमाने निर्माण होई संपत्ती, ।
महाभूतांच्या साह्ये जळ अन जमिनीतूनी. ॥
नाही टाकसाळीत, ना कारखान्यात, ना शेयरबाजारात; ।
तेथे होतात केवळ घडामोडी आणि उर्जेचा व्यय. ॥
* * *

रेमीजीयस डिसोजा । मुंबई 
(२९-१०-२०१२)


टीप : 'सृष्टी' या चित्रातील पार्श्वभागातील चित्र "NASA" या संस्थेचे आहे. 
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels: , ,

February 06, 2013

टेक्नियम लेखक, निळू दामले (समीक्षा) - भाग २

इलेक्ट्रोनी-माहिती तंत्रज्ञान – ET-IT – युग आणि त्याचे परिणाम 


लोक-उर्जा संधारण 

टेक्नियम : उद्याच्या बदलाचा वेध, निळू दामले (समीक्षा) या मागील लेखावरून (दुवा पहा) पुढे : 

निळू दामले यानी पुस्तकाच्या 'टेक्नियम' या शेवटच्या भागात मानवाच्या औद्योगिक उत्कर्षाचा आढावा घेतलेला आहे. यात महत्वाचा एक उल्लेख राहून गेला आहे, असे मला वाटते.
 
मुखपृष्ठ 
औद्योगिक क्रांती विलायतेत सुरू झाली. अर्थात तिचा उगम विज्ञानात झाला. त्यात वेळोवेळी बदलही केले गेले. (त्याला मानवाची प्रगती म्हणावे, की तंत्राची सुधारणा, याबद्दल मला शंका आहे.) कमी मानवी श्रमांत अधिक उत्पादन!

भारतात सुमारे ८० % लोक खेड्यांत रहातात. तर याउलट विलायतेत व अमेरिकेत (US) २० % लोक खेड्यांत यांत्रिकी शेती करतात. भारतात "अब्ज मानवी ऊर्जे"चा उपयोग कसा करणार? हा खरा आमच्यापुढचा प्रश्र्न!
या प्रश्नाचे उत्तर कोणत्याही शास्त्रात सांगितलेले नाही - धर्म, तत्त्वज्ञान, कला, विज्ञान, शिक्षण, राज्य, अर्थ इ. – कालच्या व आजच्या! कुणाच्या शब्दप्रामाण्यावर कितपत विश्वास ठेवायचा हे ज्याचे त्याने ठरवावे.

मात्र सर्व जीवजातींना आपले जीवन कसे जगायचे तेवढी अक्कल सृष्टीमातेने त्यांना जन्मतःच दिलेली असते.

पण लोकांना २४x७x५२ करमणूक द्यायची हे काही आमच्या प्रश्नाचे उत्तर नव्हे.

विलायतेत यंत्रोद्योग व उत्पादन तेथील मानवांनी तयार केले ते व्यापार आणि नफ्यासाठी! जगाच्या कल्याणासाठी नव्हे. मग त्यांचे भाट, 'भो पंचम जॉर्ज...', इत्यादि काहीपण गातील! आता त्यांची हाव - हवस - वाढत चालली आहे. त्यांचे उत्पादन वाढतेच आहे. आणि त्यांना नव्या बाजारपेठ हव्यात. एवढे करूनही त्यांची अर्थव्यवस्था अधूनमधून ढासळतेच ! 

इलेक्ट्रोनी-माहिती तंत्रयुग (ET-IT Age) आणि त्याचे परिणाम


या युगाचे आधार आहेत सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय विषमता आणि सत्तेचे केंदीकरण, आणि शहरे त्याचे प्रतिक आहेत. याची सुरवात तर नागरी क्रांती किंवा नागरी संस्कृतीच्या उगमापासूनच झालेली आहे. आजही 'जैसे थे' हेच धोरण राहिलेले आहे. 

 फक्त साधन किंवा चेहरा बदलला. राजे गेले, राजकर्ते आले – भांडवलशहा आले, आणि त्यांचा आधुनिक पुरोहित आता विज्ञान / वैज्ञानिक आहेत. 

उद्योग-यंत्र/तंत्र विज्ञानाने उपलब्ध होतो – उदा. औषधी, अण्वास्त्र इत्यादि कोणतीही शाखा घ्या. पण आज मात्र उद्योग, व्यापार, नफा, एकाधिकार ही वसाहतवादाची नवी आयुधे आलेली आहेत. 

प्रमाणीकरण


याचा अप्रत्यक्ष उपयोग व्यक्ती व समष्टीच्या खाजगी क्षेत्रात वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात होतो. त्यासाठी कायदा वापरला जातो.

याचे अलिकडचे उदाहरण, लोकसंख्या व संततिनियमन. ही कल्पना विलायतेत जन्माला आली. त्याला तसा, नैतिक जाऊदे, नैसर्गिक न्यायाचा आधार नाही. भारत सरकारने ती कल्पना उचलून धरली.

भारतात संततिनियमन: काळ- इंदिरा गांधीची कारकीर्द; परिणाम- 'आहेरे आणि नाहिरे' या दोघांही वर झाला. पण याचा लेखाजोखा कोणी केला असेल तर ऐकिवात नाही.


'नाहिरे' वर्गावर जुलूम झाले, आणि 'आहेरे' वर्गाने एका 'नकुशा' पिढीला जन्माला घातले. त्याचे परिणाम आता दिसतात. स्त्रीयांवर होणारे अनेक प्रकारचे अत्याचार आता दिसतात. ते कोणत्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय, ऐतहासिक, पर्यावरणीय कारणांनी उद्भवले याचा विचार करताना कोणी दिसत नाही. मला वाटते अनेक कारणांपैकी संतती-नियमनाचा प्रचार, प्रकल्प आणि कार्य हे एक कारण आहे.


प्रमाणीकरणाने भांडवलशाही राष्ट्राच्या सार्वभौम सीमापण ओलाडल्या जातात. त्याने अनेक लोकसमूह सरसकट दारिद्री आणि सीमांत झाले.

भारतात जमिनीचे सर्वेक्षण


याचे ठळक उदाहरण : एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिश सरकारने सर्व देशभर जमीनमापणी केली आणि जमिनीच्या तुकड्याना 'सर्व्हे नंबर' दिले. यामुळे वहीवाट गेली आणि 'जमिनीची मालकी' प्रमाणित झाली. पण जमीनदारी मात्र गेली नाही.

अजूनही अनेक वांशिक / आदिम संस्कृती cultures 'जमिनीची (व पाण्याची) मालकी' अनैतिक व अन्याय्य आहे असे मानतात. कोणत्याही व्यक्तीला किंवा गटाला जमिनीच्या (व पाण्याच्या) मालकीचा अधिकार नाही असं या संस्कृती हजारो वर्षांपासून मानीत आल्या आहेत.

ब्रिटीशांची ही जमिनीला 'सर्वे नंबर' देण्याची सुरवात दूरगामी परिणाम करणारी ठरली. आता अनेक देश ध्रुवीय प्रदेशांतील खनिजे काढण्यासाठी जमिनी बळकावण्याच्या मागे लागलेत.


इ-मेल मोफत असते असा अनेकांचा समज आहे. कागद वापरू नका, इंटरनेट वापरा, झाडे वाचवा, असाही प्रचार चालतो. पण हा विचार करा : झाडे पुन्हा वाढवता येतात. कागदाचे पुनश्चक्रण करता येते. वाळवंटाची वाढ रोखता येते. पुन्हा हिरवाई निर्माण करता येते. पण ज्यांची भूईपासून फारकत झालीय त्यांना हा विचार शिवणे कठिणच. शेवटी इ-मेल साठी लागणारी साधन-संपदा पृथ्वीतून उपलब्ध होते, ज्यावर संपूर्ण जीवमात्राचा हक्क आहे हे विसरून कसे चालेल?

असे वाचण्यात आले की केलिफोर्नियात कुठेतरी कड्याकपारीत कडेकोट बंदोबस्तात आहे एक कोट. इंटरनेटची सारी वहातूक या केंद्रातून जाते. येथे सर्व वहातुकीची नोंद शाबूत ठेवली जाते. यासाठी लागणार्‌या ऊर्जेचा खर्च खर्व, निखर्व डॉलर होतो. त्याशिवाय अंतरिक्षयाने, संगणक, मोबायल फोन इत्यादि मशिने वेगळी.

थोडक्यात : गोपनीयतेची कितीही ग्वाही दिली तरी उपभोक्ता उघडा नागडा असतो. सत्तेच्या केंद्रीकरणाचे हे एक अत्यंत प्रभावशाली आधुनिक हत्यार सत्तेच्या असते.

भारत सरकारने UDI नावाचे प्रमाणपत्र / ओळखपत्र हल्लीच सुरू केलेय. यात नवीन काहीच नाही. हा प्रकार जमिनीला 'सर्व्हे नंबर' देण्यासारखाच आहे. UDI कसे वापरले जाईल याची ग्यारंटी कोणीच देऊ शकणार नाही. आगीने भाकर भाजते आणि वणवा पण पेटतो. 

सरता पालव 


इलेक्ट्रोनीयुग-माहितीयुग! याचा सर्वांत महत्वाचा सदुपयोग म्हणजे  शहरीकरणाचा अंत. पण हितसंबंधी वर्ग — भांडवलशाही — हे कधीच घडू देणार नाही. कारण साधेच आहे. शहरीकरणाचा अंत म्हणजे सत्तेचे विकेंद्रीकरण. हे युग मालकी हक्काच्या जाळ्यात अडकलेले आहे.
या महाजालाची लाट नफेबाजीसाठी वापरली जातेय. जीवन सुकर करण्यासाठी नक्कीच नाही. आणि नाही ती सार्वकालिक. या ओझरत्या उल्लेखावाचून ही समीक्षा अपुरी राहिली असती.

_____________________
टीप :
मी दोन वर्षांपूर्वी एक साधा मोबायल घेतला. यावर इंग्रजी-रोमन आणि मराठी-देवनागरी उपलब्ध आहेत. माझ्या ब्लॉगवरचे काही फोटो यावर काढलेले आहेत. तसेच या लेखासह इतर लेख आणि कविता यावर लिहिल्या. इंग्रजी ↔ मराठी भाषांतरे केली. नोटस्‌ टाचणं टिपणं लिहिण्यास हा उपयोगी पडतो. गरजेला एसेमेस, फोन करण्यास वापरतो. बातम्या ऐकतो आणि वाचतो.
हा लेख, आणि इतरत्र, 'जूजूत्सू'चा हा एक लहानसा प्रकार किंवा वापर आहे असं म्हणता येईल.
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels: , , , , ,

January 21, 2013

चार माकडांची कहाणी : लेखक, गांधी + गांधी

Image: Source Google Images

चार माकडांची कहाणी : लेखक, गांधी + गांधी

आटपाट राज्य होते. तेथे गांधीबाबाने तीन माकडे सांगितली : कानांवर हात, डोळ्यांवर हात नि तोंडावर हात ! 

इंदिराबाईने एक माकड सांगितले : जननेंद्रियावर हात (असा लोकप्रवाद आहे). संततीनियमन ! त्याच्या परिणामांचा लेखाजोखा कुणी केव्हा केला? माहित नाही.

भारताची लोकशाही सरकारे याचे तंतोतंत पालन करतात. त्यांना रयतेच्या व्यथा दिसत नाहीत, ऐकू येत नाहीत, की त्यावर बोलतपण नाहीत.

चौथ्या धोरणात कोट्यवधी रयत विस्थापित होत आहे. (अर्थात त्यायोगे कुपोषण, उपासमार, रोगराई, आत्महत्या ! अनायासे निर्मूलन आलेच की !)

ही साठा प्रश्नांची लोककहाणी पाचा उत्तरी कुफळ संपूर्ण!


जीवन हे सर्वश्रेष्ठ आहे, सर्व स्थल-कालांत नागरी संस्कृतींनी निर्मिलेल्या सर्व कला, विज्ञाने, धर्म, तत्वज्ञाने, राज्यसंस्था इत्यादिहून सर्वतोपरी उच्चतम आहे. — इति रेमी डिसोजा
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels: , ,

January 01, 2013

टेक्नियम : उद्याच्या बदलाचा वेध, निळू दामले (समीक्षा)

भारताच्या प्रस्तुतकालीन इतिहासाचे एक पान



टेक्नियम ; मुखपृष्ठ -१
टेक्नियम : उद्याच्या बदलाचा वेध । लेखक निळू दामले | प्रकाशक : अक्षर प्रकाशन । ऑगस्ट २०१२ । किंमत २८० रुपये । पृष्ठे २८० ।

टेक्नियम  : उद्याच्या बदलाचा वेध' हे पुस्तक लायब्ररीत आले होते. मी पोहोचताच कांउटरवरच्या मुलीनं ते माझ्या हातात दिलं. मी काय वाचतो त्याची तिला कल्पना आहे. पुस्तकं आपसूकच माझ्याकडे येतात. आत्ता ते वाचतोय. प्रथम तिसरा भाग टेक्नियम वाचला. नंतर सुरवातीकडे वळलो. या विषयातही रस आहे. आवडी नावडी बाजूला ठेवून वाचतो.

हे पुस्तक तीन मुख्य भागांत आहे, १. टेली-वर्तन १९९८, २. पुन्हा टेली-वर्तन २००८, आणि ३. टेक्नियम, याशिवाय प्रास्ताविक, ओळख (रमेश तेंडुलकर) आणि संदर्भ वगैरे.
पहिल्या दोन भागांत लातूर आणि वाराणसी व त्यांच्या परिसरांतील गावे येथील नागरिकांच्या व खेडूतांच्या मुलाखती आहेत. त्यांत कॉलजचे तरूण तरुणी पण आहेत.
या मुलाखती दोनदा, १९९८ व २००८ साली पुन्हा त्याच स्थळी जावून घेतल्या आहेत. मुलाखतींचा विषय आहे 'टेलीव्हीजन'  — जेव्हा प्रथम टीवी नुकताच आला होता व दहा वर्षांनंतर : टीवीचे परिणाम, उपयोग व त्यावरच्या प्रतिक्रिया इ. नोंदण्यासाठी.
हे सर्वेक्षण / संशोधन आहे. याचे उद्धिष्ट काय आणि ते कोण व कसे वापरणार — यासाठी या प्रकल्पाला भांडवल पुरवणारे, लेखक, वाचक, सरकार, ग्रामपंचायत. शिक्षणसंस्था - प्राथमिक शाळेपासून विद्यापीठ,   सेवासंस्था, टीवीवाले, जाहिरातवाले, आणि सरतेशेवटी साक्षर रयत — हा प्रश्न उरतोच.

लातूर आणि वाराणसी व तेथील खेडी यांची निवडही माझी उत्सुकता वाढवण्यास कारणीभूत झाली.
दोन्ही वेळच्या बहुतेक मुलाखती वाचल्या. कोठेही कंटाळवाणे वाटले नाही. प्रत्येक मुलाखत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मात्र त्यांचा एकत्रित परिणाम मला तरी परिचित आहे.
जुन्या व नव्या पिढ्यांवर टीवीने केलेले परिणाम, त्यांच्या प्रतिक्रिया व प्रतिसाद अपेक्षित आहेत. युवा पिढी जर बिघडलीय वाटत असेल तर त्याला टीवी-सेलफोन यांच्यापेक्षा शिक्षण व शिक्षणपद्धती जास्त कारणीभूत आहेत असे मला वाटते.

पुस्तकातील एक संदर्भ इथं देतो :


रंगा राचुरे :
"शिक्षणाचीही फार वाईट अवस्था आहे...
...त्यांना नोकर्‌या कुठं मिळणार आहेत?
या परिस्थितीवर माझ्याकडंही उत्तरं नाहीत, कोणाकडंही ती नाहीत..."
(पृष्ठ १७०)
शिक्षण या विषयावर मी लिहिलेल्या काही लेखांचे दुवे Links इथं देतो. त्यांत श्री. रंगाच्या वरील प्रश्र्नांची उत्तरे माझ्या परीने शोधण्याचा प्रयत्न केला आहे.
१. Politics of Literacy in India - Challenges of 21st Century

तंत्रज्ञान म्हणजे कंप्युटर-तंत्रज्ञान असे समीकरण


तंत्रज्ञान म्हणजे कंप्युटर-तंत्रज्ञान असे समीकरण आता झाले आहे, जसे मितव्यय म्हणजे पैसे. विज्ञानात तंत्राचा उगम आहे याचा आता विसर पडलाय. कधीतरी प्रागैतिहासिक काळात कला, विज्ञान व तंत्रज्ञान वेगळ्या दालनात विभागलेले नव्हते. सुसंस्कृत समाजाला जातपात निर्माण करायचा फारच सोस. कारण त्याचे केंद्रीत सत्तेशी हितसंबंध गुंतलेले असतात.
तंत्रज्ञानाची ही लाट सत्तेचे नवे आयुध आहे. तंत्रज्ञान मानवाला संस्कृती देऊ शकते का? ते फक्त झॉम्बी, मोरोन, रोबो, डॉली, क्लोन, आणि मायावी वास्तव निर्माण करू शकते, संस्कृती नाही. जन्मांधाला वास्तव कसे कळणार?

टेलीव्हीजन आणि अर्थात तंत्रज्ञान यांच्या चष्म्यातून पाहिल्यामुळे या पुस्तकाला चाकोरीची मर्यादा पडलेली आहे. वास्तवात असे घडत नसते. संस्कार आणि संस्कृती या बाबी संक्रमणात टिकून राहाणे गौण ठरतात.
भारतावर, विषेशतः उत्तरेवर अनेक संक्रमणे आली. त्यांचे लोण देशभर पसरले. त्यांतही बहुसंख्य कृषिक तग धरून राहिले. पण आजचे संक्रमण 'बिनचेहर्‌याचे' आहे.

सर्व विकासाचे साधन आणि साध्य केवळ रयत 


त्यापुढे हतबल झालेला 'सामान्य' माणूस टीवीकडे प्रथम नाविन्य, नंतर विरंगुळा पहात होता, आता त्याला चटक लागलेली. मग ती घरकामात गुंतलेली बाई असो की सार्वजनिक आयुष्य जगणारे शाळकरी असोत. जेथे सर्जनशीलता नष्ट होऊन यांत्रिकीपण, रट्टा मारणे आले, तेथे 'साध्य आणि साधन' यांची गल्लत झाल्यावाचून कशी राहिल? जसे रोजची भाकर बनवणे सर्जनशील असते तसे टीवी पाहणेही सर्जनशील असू शकते. माझी आई आणि आजीला ऐशी वर्षांत कंटाळा माहित नव्हता. आणि शेतकरी कधी निवृत्त होत नाही कारण त्याचे काम कला असते. त्याला माहित असते पेरलेले एक बीज शंभर दाणे देते, प्रगतीरोध रोखते, ऊर्जेच्या वापरातून पुनः जैवऊर्जा निर्माण होते. जेव्हा त्याला समजेल टीवी, इंटरनेट, सेलफोन इत्यादिमुळे जागतिक स्तरावर ऊर्जेचा केवढा प्रचंड व्यय होतो तेव्हा या लाटेला आळा बसेल.

अशा किती लाटा आल्या आणि गेल्या. संकरित बियाणी आली आणि स्थानिक टिकाऊ धान्ये नाहिशी झाली, जैविक शेती संपुष्टात आली. आता एकीकडे GM बियाणी तयार होत आहेत आणि पश्चिमी इतरेजनांनी organic farming मोहिम सुरू केलीय.
नेहरूंच्या काळांत सुरू झालेली व्याज-हरितक्रांती बाजूला झाली आणि आता इ-क्रांती झालेली आहे. गांवाने निर्माण केलेली संपत्ती पैशाच्या अवतारात धोधो वाहून दर मिनिटला जागतिक भांडवलशाहीच्या महासागरात विलीन होतेय. तरीही हल्लीच अनेक पाश्चिमात्य देशांच्या मितव्ययाचा बाजा वाजलाच.

गावातील वित्त गावातच कसे राहिल हे आमच्या कारभारी लोकाना एकतर कळत नाही किंवा ते वेड पांघरून पेडगावाला जातायत. पण याच्यावर संशोधन करायला एकही माईचा लाल तयार नाही.
कधीकाळी बोस यांनी वानसांना संवेदना असतात (अडाणी समजल्या जाणाऱ्या खेडूतांना हे केव्हाचे माहित होते), आणि रमण यांनी भारतीय पारंपरिक वाद्यांवर संशोधन केले होते. अमेरिकेचे थोरो यांनी भाकर किती आरोग्यदायी असते याचे कौतुक केले होते. मातीची पारंपरिक भांडी ऊर्जेचा उपयोग अतिशय काटकसरीने करतात. या उदाहरणांतून कला, विज्ञान, तंत्र वेगळी काढता येत नाहीत.

विधायक सर्जन 


टेक्नियम या कल्पनेचा जनक, केविन केली याची कल्पकता प्रचंड आहे पण... तो आहे प्रथम जगत समाजाचा नागरिक, त्याची दुनिया चौकोनी, दोन मितींची, सपाट आहे. त्याच्या दुनियेला साजेशी आहे. आजपर्यंत मानवप्राण्यासह किती प्रजातींचा संहार प्रगत सुसंस्कृत समाजांनी — प्रतिनिधीद्वारा किंवा प्रत्यक्ष —  केला त्याची गणतीच नाही. कोणतेही यंत्र-मंत्र-तंत्र किती विधायक कि विघातक सर्जनातून निर्माण झाले हे कोण ठरवणार?
जेथे आज मातीचे तेल नाही, तर उद्या ग्यास नाही, कधी वीज नाही, कधी पाणी नाही, कुठे जाळायला लाकूडफाटा नाही... त्यांच्या सुखाची ग्यारंटी टीवी आणि सेलफोन कसे देणार?

कोणतेही निर्णय/निष्कर्ष या पुस्तकावर आधारता येणार नाहीत. संस्कृती कधीच जागतिक नसते. ती नेहमीच स्थानिक असते. धर्म, व्यवसाय, नाव बदलल्याने ती बदलत नाही.
स्थळ बदलले की संस्कृती बदलते. कारण ती जळ आणि जमीन यांच्याशी निगडीत असते. दर दहा कोसांवर भाषा बदलते म्हणतात.
कोणतेही यंत्र-मंत्र-तंत्र कशाप्रकारे हाताळायचे याचा निर्णयपण स्थानिक पातळीवर 'लोकसहभागाने' घ्यायला हवा. जशी त्यांच्या नैसर्गिक परिस्थितीत तफावत तशीच ती या निर्णयांतपण असणार. हे स्वाभाविक आहे.
भारतात सहा लक्ष खेडी आहेत, हे कधीही विसरून चालणार नाही. सरकार नावाचे जे यंत्र-मंत्र-तंत्र आहे ते रयतेच्या सोईसाठी आहे. सरकारांसाठी रयत नाही.
स्थानिक पातळीवर ही कार्यवाही अंमलात आणायची कुवत नसेल तर सुधारणा आणि भविष्य यांच्या गप्पांतून काय निष्पन्न होणार? अपना अपना उल्लू सीधा करो, एवढंच राहातं. आताही तेच चाललंय.

टेक्नियम ; मलपृष्ठ-२
थोडेसे व्यक्तिगत : मी सेलफोन पासून बरीच वर्षे दूर राहिलो. गेली तीन वर्षे मी मोबयल वापरतोय. या ब्लॉगवरचे मराठी-इंग्रजी लेखन - भाषांतर मोबायलवर केले. तसेच अनेक छायाचित्रे टिपली. यंत्र-मंत्र-तंत्र कसे व कशासाठी वापरावे हे ज्याचे त्याने ठरवावे.   

_________________
 टीप :
  • नागरी (किंवा सुसंस्कृत) समाज - civilization - सुमारे ५००० वर्षांपूर्वी अस्तित्वात आले. त्यांचा पाया सत्तेचे केंद्रीकरण आणि वर्गभेद/जातीभेद यावर आधारलेला आहे, राजसत्ता आणि तिचे भाट / पुरोहित म्हणजे धर्मसत्ता. आताच्या पर्वात या जागा भांडवलशाही आणि तिचे भाट / पुरोहित, तंत्रज्ञानाचे निर्माते वैज्ञानिक यांनी घेतलेली आहे. आर्थिक पाठबळावाचून या नव्या भाटांना कांही अस्तित्व नाही.
  • (मराठीत सुसंस्कृत या शब्दाचा संबंध थेट संस्कृत भाषेशी, देवभाषेशी जातो. इंग्रजीत 'सिटी' शब्द सिव्हलायझेशनला जोडतो. Urban Revolution, नगर निर्मितीची क्रांती. तेव्हापासून नगर - शहर - सत्तेच्या केंद्रीकरणाचे अटळ प्रतीक symbol झालेले आहे. भारतात खेड्यांची दुर्दशा पाहिली कि हे चांगलेच ध्यानात येते. इतिहास अशा रीतीने आपल्या समोर सतत उभा असतो. पुस्तकी इतिहासाला अनेक मर्यादा असतात. हे ध्यानी यायला साकल्याने - holistic - पाहावे लागते.)
  • टेक्नियम : "...केवीन केलीचं म्हणणं आहे की तंत्रज्ञान हे माणसाचंच एक अंग आहे. तंत्रज्ञान म्हणजेच माणूस. ...आपल्या सभोवतालच्या जगाला निसर्ग नव्हे, टेक्नियम असं म्हणतो. ...म्हणून तो जगाचं टेक्नियम, टेक्नोलॉजी या शब्दाचं असीम रूप असं ठेवतो" (पृष्ठ ७). हे माझ्या आवाक्याबाहेरचे आहे. नागरी क्रांतीच्या सुरवातीला जन्माला आलेल्या 'परमेश्वर' या कल्पनेचा  "टेक्नियम" हा अर्वाचीन अवतार! मुळात "शब्द"आणि "चित्र" तसेच तत्सम इतर माध्यमे केवळ मायावी वास्तव आहेत. शब्दप्रामाण्याला किती मान्य करावे, आणि कुणाला अवतार / प्रेषित म्हणावे, हे ज्याचे त्याने ठरवावे.
  • दुवा : Kevin Kelly (editor)
  • अक्षर प्रकाशनवर या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ मिळाले नाकी. म्हणून कंप्युटरवर स्कॅन करून इथे दिले आहेत.
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

Labels: , , , , ,